FIKHÎ TERİMLER.
Şafii ve Hanefi mezhebinin efal-ı mükellefinin açıklanması, kartları ve fiileri ;

Şafii mezhebine göre'
MÜKELLEF: Mükellef, sorumlu demektir.Allah'ın emir ve yasaklarıyla sorumlu olan müslümanlara mukellef denir. Mükellef, Allah'ın kendisine emr olunanı yapmakla, yasaklanandan da kaçınmakla yükümlüdür.

Mükellefin şartları üçtür:
1-Müslüman olmak.
2-Akıllı olmak: Akıl hastaları, deliler mükellef değildir. Cünkü bunlar
iyi ile kötüyü birbirinden ayırtedemezler.

3- Büluğ (ergenlik) çağına gelmek: Ergenlik, kişinin kendi cinsiyetini
ve şahsiyetini anlaması demektir. Bu devre genelde erkeklerde 12-15. kadınlarda ise 9-15 yaş arasıdır.
Onbeş yaşına geldiği halde ergenlik çağına gelmeyen kadın ve erkekler
İslam'ın emirleriyle yükümlü olup. mükellef hükmüne girerler.

EFAL-I MÜKELLEFİN (MÜKELLEFİN FİİLLERİ)
1-FARZ: Allah'ın kesin olarak mükelleften yapmasını istediği hukümlerdir.
Mesela; "Namaz kılınız, oruç tutunuz, ana-babaya itaat edini gibi
emirlerdir.

Farzın terki haramdır. İşlenmesinde sevap, özürsüz terkedilmesinde Allah'ın azabı vardır. Farzı inkar eden kimse dinden çıkar (kafir olur).

Farz ikiye ayrılır:
a) Farzı Âyn: Mükelleflerden her birinin yapması lazım gelen emirlerlerdir.
Namaz, oruç gibi. İşte bu ibadetler her mükellef üzerine bizzat farzdır. Bazı mükelleflerin yapmasıyla diğerlerinden yükümlülük kalkmaz.

b) Farz-ı Kifaye: Mükelleflerden bazılarının yapmalarıyla diğerlerinden düşen,herkes için yapma mecburiyeti olmayan farzlardır.

Mesela; cenaze namazı bir kişi veya birkaç kişi kılarsa kifayet eder.
Yalnız kılanlar mükafat alır, kılmayanlar herhangi bir mükatat almaz veya
ceza görmez. Ama bir ölünün cenaze namazı kılınmazsa toplumun hepsi Allah nazarında sorumludur.

Farzı kifaye, bütün müslümanlardan yapılması istenilen fakat her birisini degil de bazı mükelleflerin yapmasıyla yeterli olup bununla diğerlerinden mesuliyetin düştüğü farzdır. Farzı kifayeyi toplumun hiç bir ferdi yapmasa hepsi günahkar ve asi olur.

2-VACİP: Yapılması şer'an kat'i bir delil ile sabit olmamakla beraber
kuvvetli bir delil ile sabit olan farzdan sonra gelen hükümlerdir.
Başka bir tarifle: Şer'î bakımdan doğru ve uygun olan, kesinlikle bakımından farzdan sonra gelen emirlerdir.

Şafi mezhebinde vacip, farz gibidir. Hac konusu dışında vacip ile farz
arasında hiç bir fark yoktur. Hac konusunda vaciplerin hükmü diğer vaciplerle aynı değildir.

Zira haccın vacipleri olmadan da hac ibadeti sahih olur. Hacceden bir kimse haccın vaciplerinden birini terkederse bu terkinden dolayı günahkar olur ve bunun için fidye vermesi gerekir.

3-RÜKÜN: Bir ibadetin içinde yaplması gerekli olup, o ibadetin bir parçası gibidir. Rükünler sözkonusu ibadetin sahih olması için gerekli olan seylerdir.

4-ŞART: Bir ibadete başlamadan evvel yapılması gerekli olup o
ibadetin parcası olmayan seylerdir. Mesela namaz ibadeti icin abdestli
olmak, satri avrete riayet etmek ve kıbleye yönelmek gibi.

5-SUNNET: Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) 'in söz, fiil veya
tasdik yollarıyla meydana getirmiş olduğu her şeydir. Mesela 5 vakit
Namazla birlikte kılınan sünnetler, teravih namazı, ezan, kaamet gibi.
Sünnetlerin işlenmesinde sevap, bile bile terkedilmesinde tekdir vardır.

Sünnetleri terk etmeyi alışkanlık haline getirenler Peygamberimiz(s.a.v.)'in şu hadisi şerifi ile şefaatinden mahrum kalırlar:"Sünnetimi terkeden benden değildir"

6-MÜSTEHAP: işlenmesinde sevap olan terkinde günah olmayan
Şeylerdir. Sünnet namaz kılmak, sünnet oruç tutmak, sadaka vermek gibi.

7-MUBAH: Sevilen, hoşa giden şeylerdir. Yapılması dinen emredilmediği halde şer'an makbul sayılan şeylerdir.Yapılmasinda sevap olmadığı gibi terkedilmesinde de günah olmayan fiillerdir. Yemek, içmek, oturmak, kalkmak gibi.

8-HARAM: Mükelleften yapılmaması istenilen ve kat'i bir delil ile
sabit bulunan şer'i hükümlerdir. "Adam öldürmeyiniz. içki içmeyiniz. fesatlık çıkarmaynız" gibi.

9-MEKRUH: Haram kadar kesin olmayan yasaklardır. Mekruh iki
kısma ayrılır:
Tahrimen Mekruh: Mükelleften kesin bir delil ile işlenilmemesi istenilen davranışlardır. Harama yakın olan mekruhlardır. Namazları bile bile
geciktirmek, oruçlu įken kötü sözler söylemek gibi.

Tenzihen Mekruh: Mükelleften islenilmemesi kesin olmayan bir delil
ile sabit olan fiillerdir. Helala yakın olan mekruhlardır. Sağ elle burnunu
temizlemek, sol elle yemek yemeye başlamak gibi.

10-EDẢ: Dinde tayın edilen vakit içerisinde ibadeti ifa etmektir.
Mesela öğlen namazını öğle vaktinde kılmak, Ramazan orucunu ranmazan
ayında tutmak gibi.

11-KAZA: Farz olan bir ibadetin kendisine tayin edilen vaktinin
dışında yapılmasıdır. Vaktinde kılınmayan namazı o vaktin dışında
kılmak ya da Ramazan ayında tutulmayan orucu Ranmazan ayı dışında tutmak gibi.

Bir kimsenin ister mazaretli olsun ister mazaretsiz olsun bir ibadeti
vaktinde eda etmemesi halinde kaza etmesi farzdır. Ancak mazaretli
olarak ibadeti terkeden günahsız, mazaretsiz terkeden ise günabkar olur.

12-İADE: Bir ibadeti vakti içinde ikinci defa yapmaktır. Bunun sebebi daha fazla sevap elde etmek içindir Mesela ikindi namazı vaktinde
kılan birinin cemaat sevabı kazanmak için aynı vakit içinde ikindi
namazını cemaatle kılması gibi.

-MÜFSİT: Başlanmış bir ibadetin bozulması durumudur.
Namazda yüksek sesle gülmek veya konuşnak, oruçlu iken bile bile
herhangi bir şey yemek gibi.

HANEFİ MEZHEBİNDE, EFAL-I MÜKELLEFİN (MÜKELLEFİN FİİLLERİ)

İslam dinindeki mükellef kavramının ne anlama geldiğini ve kimleri kapsadığını anlatmaktadır.

Hanefi mezhebine göre bu davranışlar ve dini hükümleri 8 gruba ayrılır:

1. Farz: Allah'ın yapılmasını kesin olarak emrettiği işler (Örn: Namaz kılmak, oruç tutmak).

2. Vacip: Farz kadar kesin olmasa da yapılması zorunlu olan emirler (Örn: Kurban kesmek, vitir namazı).

3. Sünnet: Peygamber Efendimizin yaptığı ve Müslümanların da yapmasını tavsiye ettiği davranışlar (Örn: Dişleri fırçalamak, sünnet namazları kılmak).

4. Müstehap (Mendup): Yapılması güzel olan, sevap kazandıran ama yapılmadığında günahı olmayan işler (Örn: Nafile namaz kılmak, sadaka vermek).

5. Mübah: Yapılması ya da yapılmaması kişinin tercihine bırakılmış, dini açıdan nötr olan serbest davranışlar (Örn: Uymak, yemek yemek, oturmak).

6. Haram: Allah'ın yapılmasını kesin olarak yasakladığı büyük günahlar (Örn: Yalan söylemek, hırsızlık yapmak, kul hakkı yemek).

7. Mekruh: Yapılması dinen hoş karşılanmayan, çirkin bulunan davranışlar (Örn: Suyu israf etmek).

8. Müfsid: Başlanmış olan bir ibadeti bozan ve geçersiz kılan eylemler (Örn: Namaz kılarken konuşmak veya gülmek, oruçluyken bilerek yemek).