Amerika Birleşik Devletleri'nin (ABD) küresel şirketler tarafından yönlendirildiği ve devlet politikalarının şirket çıkarları doğrultusunda şekillendiği iddiaları, uluslararası ticaretteki tekelleşmeyi yeniden tartışmaya açtı. Yerel girişimcilerin ve uzmanların deneyimlerine göre, dev şirketlerin parsellediği üretim alanlarına girmek, yeni ve yıkıcı bir teknolojiye sahip olunmadığı sürece neredeyse imkansız.

"ABD Bir Şirketler Devletidir" İddiası

Küresel ekonomi politikalarını eleştiren görüşlere göre; ABD, vatandaşlarının refahından ziyade şirketlerin küresel çıkarlarını koruyan bir "şirketler devleti" konumunda. Barınma, sağlık ve işsizlik gibi sosyal sorunların devletin öncelikleri arasında yer almadığı, asıl odak noktasının uluslararası şirketlerin rakiplerini ekarte etmesi olduğu belirtiliyor. Şirketlerin kendi aralarında dünya çapında bir iş bölümü yaptığı ve bu düzeni bozmaya kalkan yatırımların hızlıca engellendiği ifade ediliyor.

Yerli Girişimin Engellenmesi: Kola Turka ve Murat Ülker Örneği

Uluslararası tekellerin yerel pazarlardaki gücüne dair Türkiye'deki en bilinen örneklerden biri Kola Turka. İş insanı Murat Ülker, geçtiğimiz yıllarda yaptığı açıklamalarda büyük bir ivmeyle pazara giren markasının küresel rakipler tarafından nasıl sistematik bir şekilde engellendiğini kamuoyuyla paylaşmıştı. Bu durum, yerli bir girişimin uluslararası paylaşıma müdahale ettiğinde karşılaştığı görünmez duvarları gözler önüne seriyor.

Tarım Tekelleri: Fındıkta Ferrero Etkisi ve Ulubey Olayı

Dünya genelinde muz, kahve, kakao, şeker ve fındık gibi temel gıda ve tarım ürünlerinin ticareti belirli şirketlerin elinde toplanmış durumda. Türkiye'nin en büyük ihracat kalemlerinden olan fındık piyasasında ise İtalyan devi Ferrero'nun belirleyici gücü öne çıkıyor. Sektöre girerek fındık ve fındık ürünleri üretmek isteyen yerli yatırımcıların işinin oldukça zor olduğu belirtiliyor.

Ordu'nun Ulubey ilçesinde yaşanan bir örnek ise bu zorlukların boyutunu fiziksel engellemelere kadar taşıyor. Yerel bir girişimcinin iddialarına göre, Ulubey girişinde kurulan bir fındık fabrikası, tesisin hemen önüne projelendirilen ve fabrikayı çalışamaz hale getiren bir yol istimlakı ile atıl duruma düşürüldü. İstimlak bedeli ve şekline itiraz edilmesinin ardından bölgede keşif yapan hakimin bile, "Bu ne biçim istimlak?" diyerek şaşkınlığını gizleyemediği ifade edildi. Bugün bölgeden geçenlerin, bahsi geçen fabrikanın atıl durumunu kendi gözleriyle görebileceği vurgulanıyor.

Sonuç: Küresel Çarkın İçine Girmek Mümkün mü?

Ulubey'deki fındık fabrikasından Kola Turka'nın pazar mücadelesine kadar uzanan bu örnekler, çarpıcı bir gerçeği ortaya koyuyor: Uluslararası tekellerin egemen olduğu, aralarında pay ettikleri üretim ve pazar alanlarına dışarıdan müdahale etmek, bürokratik, ekonomik ve sektörel bariyerler nedeniyle büyük engellerle karşılaşıyor.